Datça-Bozburun’da köy merkezlerinde yapılaşma, bir çevre düzeni planı hükmüne dayanıyor. Bu durum 5403 sayılı Kanun karşısında neden sorun yaratıyor?
Yazar
Erdağı Mühendislik
Mevzuat metniErdağı Mühendislik yorumu
Datça yarımadasında Cumalı, Emecik, Hızırşah, Karaköy, Kızlan, Mesudiye, Sındı, Yaka ve Yazı gibi mahallelerin merkezlerinde bir parsel alan herkes aynı sorularla karşılaşır: Burası köy yerleşim alanı mı? Buna kim karar verdi? Çevre düzeni planı bir imar planı mıdır? Tarım Müdürlüğü neden hâlâ “tarım arazisi” diyor? Bu yazıda önce ilgili mevzuatın kendi metnini, ardından bizim yorumumuzu veriyoruz.
“Kırsal yerleşme alanları: Planda köy yerleşim alanı ve/veya köy gelişme alanı olarak belirlenen alanları içermektedir. Bu alanlarda Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca köye ait imar planları onaylanıncaya kadar yapılaşmalara ilişkin uygulamalar aşağıdaki şartlara göre yapılacaktır: Köylere ait imar planlarının Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca onaylanıp yürürlüğe girmesiyle, uygulamaya yönelik köylere ilişkin aşağıdaki yapılaşma şartları plan notu değişikliğine gerek kalmaksızın yürürlükten kalkar. Çevre ve şehircilik bakanlığınca köylere ait imar planları onaylanana kadar kırsal yerleşme alanlarına ilişkin yapılaşma şartları;”
“Belediye ve mücavir alan sınırları dışında kalan köy ve mezraların yerleşik alanı ve civarı: Köy ve mezraların cami, köy konağı gibi köy ortak yapıları ile yapımı tarihinde yürürlükte bulunan mevzuat hükümlerine uygun olarak inşa edilmiş yapıların toplu olarak bulunduğu yerlerde mevcut binaların en dışta olanlarının dış kenarlarından geçirilen çizginin içinde kalan alan köy yerleşik (meskun) alanını; bu çizgi ile en fazla 300 metre dışından geçirilecek olan, valiliklerce tespit edilerek il genel meclisince karara bağlanan sınırın içinde kalan alan köy yerleşik alanı civarını tanımlar.”
“Kırsal yerleşme alanları: Kentsel yerleşme alanları dışında kalan köy ve mezraları kapsayan, 3194 Sayılı İmar Kanunu’nun ilgili yönetmeliği uyarınca köy yerleşik alanı ve civarına ilişkin sınır tespiti yapılmış/yapılmamış ve bu planda sınırları şematik olarak gösterilmiş veya plan ölçeği gereği gösterilememiş olan alanlar ile 442 Sayılı Köy Kanunu uyarınca belirlenmiş/belirlenecek olan alanlardır.”
“Köy yerleşim alanı” iki ayrı anlamda kullanılıyor. Birincisi çevre düzeni planının çizdiği lekedir: köy yerleşim alanı köyün bugünkü dokusunu, köy gelişme alanı büyüme alanını gösterir ve ölçeği gereği şematiktir. İkincisi yönetmeliğin tarif ettiği yerleşik alan ve civarı sınırıdır: binaların dış kenarından çizilen, parsel ölçeğinde tespit edilen bir çizgidir.
1/100.000 planın kendi tanımı da lekenin, sınır tespitinin yapıldığı anlamına gelmediğini açıkça söylüyor: “sınır tespiti yapılmış/yapılmamış”. Bir parselin plan lekesinde olması ile onaylı bir yerleşik alan sınırının içinde olması ayrı şeylerdir; sorunların çoğu bu iki kavramın karıştırılmasından çıkıyor.
“Mekânsal planlar, kapsadıkları alan ve amaçları açısından Mekânsal Strateji Planlarına uygun olarak; “Çevre Düzeni Planları” ve “İmar Planları” kademelerinden oluşur. İmar planları ise nazım imar planı ve uygulama imar planı olarak hazırlanır. Her plan bir üst kademedeki plana uygun olarak hazırlanır.”
“Köy ve mezraların yerleşik alanı ve civarı ile kırsal yerleşik alanlar ve civarının tespiti, ilgili idarelerce birisi harita mühendisi olmak üzere en az üç teknik personelden oluşan bir komisyon tarafından 1:1000 veya 1:5000 ölçekli hâlihazır haritalar veya kadastro paftaları üzerine yapılır.”
“Belirlenen sınırlar büyükşehir belediyesi olan illerde ilçe belediye meclisinin teklifi üzerine büyükşehir belediye meclisi kararı ile diğer yerlerde il genel meclisi kararı ile onaylanır.”
Kısacası lekeyi Ankara, sınırı Muğla, köy imar planını yine Ankara belirler. Parsel sahibinin bilmesi gereken: lekenin varlığı tek başına yeterli değildir; belediyeden onaylı bir yerleşik alan sınırı olup olmadığını mutlaka sorun.
“Bu Yönetmelik, uygulama imar planı bulunan alanları kapsar.”
“2 nci maddede sayılan alanların onaylı bir çevre düzeni planı kapsamında kalması halinde, öncelikle çevre düzeni planı kararlarına uyulur.”
“Bu alanlarda yapılaşma şartları; En fazla T.A.K.S.=0.20 en fazla K.A.K.S.=0.40 en fazla yapı yüksekliği=6.50 m. Dir. Parsel büyüklüğü 425 m2 den daha büyük olan parsellerde herbirinin taban alanı 85 m2 yi geçmemek kaydıyla 2 adet yapı yapılabilir. Parselde, bir yapının taban alanı 85 m2 den daha büyük, 45 m2 den daha küçük olamaz.”
Kanunun diline göre hayır: 3194 sayılı Kanun çevre düzeni planını imar planından ayrı bir kademe sayar; Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği yalnız uygulama imar planı olan yerleri kapsar; Plansız Alanlar İmar Yönetmeliği ise çevre düzeni planı olan bir yeri hâlâ “plansız alan” olarak görüp önce o planın kararlarına uyulmasını ister.
Ama Datça-Bozburun planı köy merkezlerinde parsel düzeyinde yapılaşma şartı veriyor: TAKS, KAKS, yükseklik, yapı sayısı, yapı tabanı. Plansız bir alanda böyle bir şart olmaz. Bu yüzden bu alanlarda çevre düzeni planı fiilen imar planı gibi işliyor ve biz Datça-Bozburun’u planlı alan olarak değerlendiriyoruz. Muğla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü de 17.04.2025 tarihli yazısında tereddüdü kabul edip konuyu Bakanlığa sormuş; 20.04.2026 tarihli yazıda da net bir cevap verilmemiştir. İMARPlot bu alanları şimdilik Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’ne göre işler.
“19/7/2005 tarihinden önce onaylanmış 1/5000 veya 1/1000 ölçekli imar planları veya arsa vasfı kazanmış parseller ile bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce belirlenen onaylı köy ve/veya mezraların yerleşik alanı ve civarı ile yerleşik alanlar izinli kabul edilir.”
“Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz.”
“Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri dışında kalan tarım arazileri; toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir.”
5403 sayılı Kanun “izinli” sayılan yerleri tek tek saymış ve Datça-Bozburun planı bunların hiçbirine girmiyor:
Bu yüzden plan bir parseli köy yerleşim ya da köy gelişme alanı göstermiş olsa bile, parsel onaylı bir yerleşik alan sınırının içinde değilse ve tarım arazisi niteliği taşıyorsa, Tarım ve Orman Müdürlüğü onu tarım arazisi olarak değerlendirebilir ve tarım dışı kullanım için izin isteyebilir. Bize göre bu, plan ile 5403 arasında çözülmesi gereken gerçek bir boşluktur: plan köyün gelişmesine yer ayırıyor, kanun ise o yeri hâlâ tarım arazisi sayıyor. Çözüm, köy yerleşik alan sınırlarının tespit edilip onaylanması ya da köy imar planlarının 5403 izinleri alınarak yapılmasıdır.
İlgili yazılar: Normlar hiyerarşisi, Plan kademeleri, Köy yerleşik ve gelişme alanında ne kadar yapı yapılır?, Planlı alan mı, plansız alan mı?
Bu konu parselinize nasıl uygulanır? Ada ve parsel bilginizle yazın; imar, plan ve mevzuat yönünden değerlendirelim.
E-posta ile danışınWhatsApp+90 533 350 22 39
[email protected] · Erdağı Mühendislik, Datça / Muğla
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; parsel ve projeye özel değerlendirme yerine geçmez. Mevzuat değişebilir; işlem öncesinde güncel metinleri ve ilgili kurumu kontrol ediniz.