Normlar hiyerarşisi: imar mevzuatında hangi kural önce gelir?

Hukukta kurallar aynı ağırlıkta değildir. Alttaki kural üsttekine aykırı olamaz; aykırıysa uygulanmaz ve yargı yoluyla iptal edilebilir. Bir parselde ne yapılabileceğini anlamak için önce bu sırayı bilmek gerekir.

1. Anayasa

En üstteki kuraldır. Anayasa’nın 11. maddesine göre Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasa’ya aykırı olamaz. İmarla ilgili başlıca maddeler: mülkiyet hakkı (m.35), kıyılar (m.43), toprak mülkiyeti (m.44), çevrenin korunması (m.56), konut hakkı (m.57), tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunması (m.63), ormanlar (m.169).

2. Milletlerarası andlaşmalar

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir (Anayasa m.90). Temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir andlaşma ile kanun çatışırsa andlaşma esas alınır.

3. Kanunlar

Türkiye Büyük Millet Meclisi çıkarır (Anayasa m.87). İmar ve yapılaşmada başlıca kanunlar:

• 3194 sayılı İmar Kanunu: planlar, imar uygulaması, ruhsat
• 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu: tarım arazileri
• 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu: sit alanları
• 3573 sayılı Zeytincilik Kanunu: zeytinlikler
• 3621 sayılı Kıyı Kanunu, 6831 sayılı Orman Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu
• 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu, 2872 sayılı Çevre Kanunu
• 5393 sayılı Belediye Kanunu, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu

4. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri

Yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanı çıkarır (Anayasa m.104). Kanunda açıkça düzenlenen konuda kararname çıkarılamaz; kararname ile kanun çatışırsa kanun uygulanır. İmar alanında en önemlisi, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının görevlerini düzenleyen 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesidir (m.97 ve devamı). 2017 Anayasa değişikliğinden önce çıkarılmış kanun hükmünde kararnameler (KHK) ise kanun gücündedir.

5. Yönetmelikler

Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarır (Anayasa m.124). Yönetmelik dayandığı kanuna aykırı olamaz ve her yönetmelik dayanağını kendi 3. maddesinde yazar:

• Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği: 3194 sayılı İmar Kanunu m.5, 8 ve 44 ile 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi m.97
• Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği: 3194 sayılı İmar Kanunu ve 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi; yalnız uygulama imar planı bulunan alanları kapsar (m.2)
• Plansız Alanlar İmar Yönetmeliği: imar planı bulunmayan alanlar
• Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik: 5403 sayılı Kanun

6. Genelge, tebliğ, yönerge

İdarenin kendi birimlerine yol gösteren düzenlemelerdir. Yönetmeliğin altında yer alır; kanun ve yönetmelikle yeni bir yasak veya hak getiremez.

7. İmar planları ve plan notları

İmar planı da bir idari düzenleyici işlemdir: kanuna ve yönetmeliğe aykırı olamaz, idare mahkemesinde dava konusu edilebilir ve iptal edilebilir. Muğla Büyükşehir 1/25.000 Nazım İmar Planı’nın mahkemece iptal edilmesi buna örnektir. Plan notları planın ayrılmaz parçasıdır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin birçok hükmü “planda aksine hüküm bulunmaması halinde” uygulanır; bu konularda önce plan notuna bakılır.

Çatışma olursa hangi kural uygulanır?

• Üst kural önce gelir: Yönetmelik kanuna, plan yönetmeliğe aykırı olamaz.
• Özel kural genel kuraldan önce gelir: Tarım arazisinde 5403 sayılı Kanun ve yönetmeliği, genel imar kurallarının ve çevre düzeni planının önüne geçer.
• Sonraki kural öncekinden önce gelir: Aynı düzeydeki iki kuraldan yeni olan uygulanır.

Datça’dan örnek

Datça-Bozburun 1/25.000 Çevre Düzeni Planı tarım alanında bağ evine 75 + 75 m² izin verir. Ancak 5403 sayılı Kanun’a dayanan Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik bağ evini 30 m² taban, 2 kat ile sınırlar. Özel ve üst kural olduğu için yönetmelik uygulanır: bağ evi en çok 30 m² tabanlı, 2 katlı yapılabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; parsel ve projeye özel değerlendirme yerine geçmez. Mevzuat değişebilir; işlem öncesinde güncel metinleri ve ilgili kurumu kontrol ediniz.